Harita Okuma Bilgisi

Yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün, kuşbakışı görünüşü­nün, belli bir ölçek dahilinde küçültülerek, bir düzlem üzerine aktarıl­masıyla elde edilen çizime harita denir.

Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için gerekli olan koşullar şunlardır:

  1. Kuşbakışı olarak çizilmiş olması; Haritası çizilen alanın tam tepeden görünüşü kuşbakışı olarak adlandırılır. Haritaların çiziminde tepeden görünüm sağlanamaz ise yeryüzü şekillerinin biçimlerinde, bo­yutlarında ve birbirlerine göre uzaklıklarında değişmeler olur.
  2. Ölçekli olması; Haritalardaki küçültme oranına ölçek denir. Bir başka ifade ile harita üzerindeki uzunlukların gerçek uzunluklara olan oranıdır.

a. Kesir ölçek: Küçültme oranı kesirli sayılarla ifade edilen ve
haritalarda en çok kullanılan ölçeklerdir. 1/500, 1/5.000, 1/50.000,
1/500.000 gibi.

Kesir ölçeklerde pay her zaman 1 dir. Paydada yer alan sayı ise, haritası çizilen alanın kaç defa küçültüldüğünü gösterir.

b. Çizik (Grafik) Ölçek: Eşit dilimlere ayrılmış bir çizgi üzerinde
harita üzerindeki uzunlukların gerçek uzunluklara oranının gösterildiği
ölçeklerdir.

Herhangi bir yerin, kuşbakışı görünüşünün ölçeksiz ve kabataslak olarak bir düzleme aktarılmasına kroki denilmektedir. Harita ile kroki arasındaki fark, krokinin ölçeksiz, haritanın ise ölçekli olmasıdır.

3. Bir düzleme aktarılmış olması: Dünya’nın kutuplardan basık,
Ekvator’dan şişkin kendine has küresel bir şekli vardır. Dünya’nın kü-
resel yüzeyi düzleme aktınlırken bazı güçlüklerle karşılaşılır. Bunun
nedeni, küresel yüzeyin düzleme aktarılmasının geometrik açıdan im-
kânsız olmasıdır. Buna bağlı olarak haritalar çizilirken, kara ve deniz-
lerin yerküre üzerindeki biçimleri ve genişlikleri tam olarak yansıtı-
lamamakta ve boyutlarında gerçeğe uymayan bozulmalar olmaktadır.
Haritalarda görülen ise, gerçeğin az ya da çok benzeridir.

Harita çizimindeki zorluklar dikkate alınarak bazı metodlar gelişti­rilmiştir. Buna projeksiyon (izdüşüm) yöntemleri adı verilir.

Projeksiyonlar, izdüşüm (Yükseltinin sıfır m. kabul edilmesi) esa­sına göre çizildiğinden, yükseltinin fazla olduğu yerlerde ve ülkelerde izdüşüm alan ile gerçek alan arasındaki fark artar.

yükseltinin fazla olduğu yerlerde ve ülkelerde k alan arasındaki fark artar.

Türkiye’de, izdüşüm alan ile gerçek alan arasındaki farkın en fazla olduğu bölgeler Doğu Anadolu ve Karadeniz, en az olduğu bölgeler ise Marmara ve Güneydoğu Anadolu’dur.

Başlıca projeksiyon yöntemleri şunlardır: Silindir Projeksiyon: Ek­vator ve çevresindeki bölgelerin çiziminde kullanılır. Konik Projeksi­yon: Kutuplar ve çevresindeki bölgelerin çiziminde kullanılır. Düzlem (Ufki) Projeksiyon: Bu projeksiyonla elde edilen haritalarda biçim ve alan bozulmaları çok fazladır. Bu haritalar daha çok denizcilik ve ha­vacılıkta kullanılır.

Harita Çeşitleri

Kullanım amacına göre harita çeşitleri

1.İdari ve Siyasi Haritalar; Ülkelerin başka ülkelerle olan sınır­larının gösterildiği haritalara siyasi haritalar adı verilirken, ülkelerin kendi içerisindeki illeri, eyaletleri, bölgeleri gösteren haritalara idari haritalar denilmektedir.

2.Beşeri ve Ekonomik Haritalar; Nüfus, göç, yerleşme, tarım, hayvancılık, sanayi, turizm, vb. dağılışını gösteren haritalardır.

3.Fiziki Haritalar; Yeryüzü şekillerinin fiziki yapısını, dağılış ve yük­seltilerini gösteren haritalardır.

4.Özel Haritalar; Belirli bir konu için özel olarak hazırlanan haritalar­dır. (Jeomorfoloji, meteoroloji, toprak haritaları gibi.)

Ölçeklerine göre haritalar;

1.           Büyük Ölçekli Haritalar;

a.     Plânlar: Ölçeği 1/20.000’e kadar olan haritalardır. Şehir imar plân-
ları, kadastro haritaları bu türdendir.

b.     Topografya Haritaları: Ölçeği 1/20.000 ile 1/200.000 arasında olan
haritalardır. Ulaşım haritaları ile topoğrafık, jeolojik, morfolojik haritalar
bu türdendir.

Büyük ölçekli haritaların genel özellikleri şunlardır: Paydası küçük­tür. Dar alanları gösterir. Ayrıntıyı gösterme gücü fazladır. Küçültme oranı azdır. Aynı alanı gösteren küçük ölçekli haritalara göre düzlemde daha faz­la yer kaplarlar. İzohipsler arası yükselti farkı azdır. Bozulma oranı azdır.

  • Orta Ölçekli Haritalar; Ölçeği 1/200.000 ile 1/500.000 arasında olan haritalardır.
  • Küçük Ölçekli Haritalar; Ölçeği 1/500.000 den daha küçük olan haritalardır. Bu haritalar Dünya’nın, kıtaların, ülkelerin tamamını veya bir bölümünü gösterir.

Küçük ölçekli haritaların genel özellikleri şunlardır:; Paydası büyük­tür. Geniş alanları gösterir. Ayrıntıyı gösterme gücü azdır. Küçültme oranı fazladır. Aynı alanı gösteren büyük ölçekli haritalara göre düzlem üzerinde

daha az yer kaplarlar.Küçültme İzohipsler arası yükselti farkı fazladır. Bo­zulma oranı fazladır.

1.Renklendirme Yöntemi; Fiziki haritalarda yeryüzü şekillerini daha belirgin gösterebilmek için yükselti basamakları renklerle ifade edilir. Renklendirme işlemi, aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi olurFiziki haritalarda beyaz renkler buzulları ya da kalıcı karları göste­rirler. Göl, deniz ve okyanuslar ise mavi renkle gösterilmektedir. Mavi­nin tonu koyulaştıkça derinliğin arttığı anlaşılır. Renklendirme yönte­mi, günümüzde en çok kullanılan yöntemlerdendir.

2. Gölgelendirme Yöntemi; Yerşekillerinin bir yönden ışıkla ay­dınlatıldığı düşünülür. Buna göre, ışık alan yerler açık, gölgede kalan yerler koyu renkte boyanır. Haritacılıkta daha çok yardımcı bir yöntem olarak kullanılır3. Tarama Yöntemi; Eğim ile orantılı olarak kalınlıkları artan çiz­gilerle yerşekilleri gösterilir.

Tarama yönteminde, eğim fazla ise çizgiler kalın, kısa ve sık olur. Eğim az ise çizgiler ince, uzun ve seyrek olur. Düz alanlar ise taranma­yarak boş bırakılır. Fazla kullanılmayan bir yöntemdir.

me İzohipsler arası yükselti farkı fazladır. Bo-Tİni Gösterme4. Kabartma Yöntemi; Yeryüzü şekillerinin belirli bir ölçek dahilinde küçültülerek oluşturulan maketleridir. Bu yöntem, yerşekillerinin gerçeğe en uygun olarak gösterilmesini sağlar. Ancak, kabartma haritaların yapılışı ve taşınması zor olduğundan kullanım alanı dardır.

5. İzohips (Eş yükselti) Yöntemi ; Deniz seviyesinden itibaren aynı yükseklikteki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izo­hips eğrileri denir.

Herhangi bir arazi resmi İzohips Haritası

İzohipslerin özellikleri şunlardır: İç içe kapalı eğrilerdir. Sıfır (0) m izohipsi deniz seviyesinden başlar. Kara ile denizin birleştiği deniz kıyısını düz bir çizgi halinde takip eder. Buna kıyı çizgisi adı verilir. İzohips eğrileri dağ doruklarında nokta halini alır. Buralar zirve olarak tanımlanır. İzohipsler yeryüzü şekillerinin kuşbakışı görünümünü belir­ler. En geniş izohips halkası en alçak yeri, en dar izohips halkası ise en yüksek yeri gösterir. İki izohips eğrisi birbirini kesmez. Birbirini çevre­lemeyen komşu iki izohipsin yükseltileri aynıdır. İzohipslerin sıklaştığı yerler eğimin arttığını, seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını göste­rir. Çukurluklar, derinlik istikametinde ok işareti konularak gösterilir. (Krater, polye, obruk gibi) Her izohips eğrisi kendisinden daha yüksek bir izohipsi çevreler. Ancak çukur yerlerde bunun tersi geçerlidir. İki izohips eğrisi arasındaki yükselti farkına eküidistans (izohips aralığı) denir. İzohipslerin sık geçtiği deniz kıyılarında kıta sahanlığı (şelfi) dar, seyrek geçtiği kıyılarda kıta sahanlığı geniştir. Başka bir ifade ile, alçak kıyılarda deniz sığ, yüksek kıyılarda deniz derindir. Deniz seviyesine göre aynı derinlikteki noktaların birleşmesi ile elde edilen çizgilere izo-bat (eş derinlik) eğrileri denir. Kıyı çizgisi, izohips ile izobat eğrilerinin başlangıç çizgisidir.

İzohips Haritalarında bazı Yeryüzü Şekillerinin Gösterilmesi

  1. Boyun; Tepe ve sırtlar arasında nispeten alçakta kalan düzlük­lerdir.
  2. Vadi; İzohipslerin zirveye doğru ” Ü ” şeklinde girinti yaptık­ları yerlerdir. Vadi yamacının eğimine göre ” U ” şeklindeki girintinin biçimi de değişir. ” U ” nin açık ağzı suyun akış yönünü, kapalı kısmı kaynak yönünü gösterir.

3.Sırt: İki yamacın birleştiği, su bölümü çizgisinin geçtiği sınırdır.

4.Çanak (Kapalı Çukur); Çevresine göre yükseltisi az olan saha­lardır. Çanakların kolaylıkla tanmabilmesi için, eğim yönünde merkezi gösteren bir ok işareti konur.

5.Kıyı Çizgisi; Deniz seviyesini gösteren sıfır metre eğrisidir.

ö.Delta; Akarsuların denize döküldükleri yerlerde denize doğru uzanan, üçgen şeklindeki çıkıntılardır.

Haritalardan Yararlanma

1.    İzohips haritalarından profil çıkarma

Yeryüzü şekillerinin yandan görünüşüne (kesitine) profil denir. Pro­fil şu şekilde çıkarılır: Profili çıkarılacak olan noktaların arasına bir doğru çizilir. Bu doğrunun kestiği izohipslerin yükselti değerleri, alt kısma çizilecek yükselti ölçeği ile kesiştirilir. Kesişen noktalar birleşti­rildiğinde profil çıkarılmış olur.

2.    İzobat haritalarından profil çıkarma; İzobat haritalarından profil
çıkarma işleminde, aynen izohips haritalarından profil çıkarılırken iz-
lenen yollar uygulanır.

3.Yükselti Bulma; İki izohips arasındaki yükselti farkı dikkate alı­narak, yükseltisi bilinen yerden başlamak üzere izohipsleri sayarak, istenilen noktanın yükseltisi bulunabilir. İzohips aralığı sayısının, iki izohips arası yükselti farkına çarpımı, toplam yükseltiyi verir.

  • Yön bulma; Haritalar genellikle kuzey – güney istikametinde çi­zilirler. Bundan yararlanarak yön tayin edilebilir. Ayrıca paralel ve me­ridyenlerden de yararlanılabilir. Bunun yanında harita üzerindeki yön okları da bize bu konuda bilgi verir.
  • Eğim bulma; Haritalardan yararlanarak, herhangi bir arazinin eğimi ölçülebilir. Herhangi iki noktanın yükselti farkının, yine aynı iki nokta arasındaki yatay mesafeye oranına eğim denir. Yatay mesafe art­tıkça, eğim azalır, Yatay mesafe azaldıkça, eğim artar.